नाना गेला . तो यावर्षी जाणारच होता . गेला .

त्याची माझी भेट फक्त एकदाच आणि तीही मल्हार पाटकर यांचे वडील म्हणून .

मल्हार शी फक्त दोन भेटी ! नंतर भेट नाही .

मग आता काय. आयुष्यात त्याला आणि किशोर कदम ला घेऊन एक फिल्म करायची होती. पण ते कधीच जमले नाही. त्याच्या दृष्टिकोनातून माझी लायकी नव्हती. 

मग उरतो नाना पाटेकर नावाचा अभिनेता. बॉलीवूडमध्ये मोतीलाल बलराज सहानी असे एक स्कूल आहे ज्यात हिरो सहनायक खलनायक अशा सर्व भूमिका एक व्यक्ती फार यशस्वीरित्या करत असते . नाना पाटेकर या स्कूलमध्ये होता . पण तो या दोघांच्या पेक्षा वेगळा होता तो त्याच्या आवाजामुळे. इथे तो काहीसा राजकुमारच्या स्कूलशी निगडित होतो. पण नाना राजकुमार पेक्षा अधिक चांगला व्हिडिओ अभिनेता होता . राजकुमाराला फार फेशियल एक्स्प्रेशन नव्हत्या वरायटी नव्हती नानाचे तसे नव्हते तो याबाबतीत ग्रेट नसला तरी चांगला होता. त्यामुळे साहजिकच अतिशय अदूतपूर्व अशी डायलॉग डिलिव्हरी आणि चांगला व्हिडिओ अभिनय यांचे डेडली कॉम्बिनेशन नाना पाटेकर यांच्या निमित्ताने उभे राहिले. असे डेडली कॉम्बिनेशन पुन्हा उभी राहील का उभे राहील का हा एक फार मोठा प्रश्न आहे कारण मुळातच आवाजाचा आत्ता पत्ता नसणे हे एक फार मोठे वैशिष्ट्य अलीकडच्या पिढीमध्ये दिसते . मुळात आवाज आला जो खर्ज लागतो तो हल्ली फार दुर्मिळ होत चालला आहे. त्यामुळेच कौन बनेगा करोडपती ला अमिताभ बच्चन लागतोच रिप्लेसमेंट मिळत नाही .

नाना पाटेकर नंतर त्याच्यासारखा प्रभावी ऑडिओ अभिनय असलेला अभिनेता आपणाला लाभलाच नाही ना मराठीत ना हिंदीत ! त्यामुळे नाना नंतर एक प्रचंड मोठी पोकळी निर्माण होणे अटळ आहे . त्यांच्या आधी सुरेश उभे राहते उभे रहा ओबेराय होते पण तरीही त्यांचाही व्हिडिओ राजकुमारच्या इतकाच होता नाना पाटेकर याबाबतीत फार पुढे निघून गेला होता आणि म्हणूनच त्यांची उणीव जाणवतच राहणार . सर्वात वाईट गोष्ट म्हणजे मला आत्ताच्या पिढीमध्ये असा कोणी दिसतच नाही की ज्याच्या डायलॉग डिलिव्हरीवर आपण फिदा व्हावे . आवाजावर मेहनत घेणे लोक जवळजवळ विसरून गेलेले दिसतात . अनेकांना तर आपण साऊंड इंजिनिअरिंग करून नंतर आवाज करून घेऊ शकतो हा कॉन्फिडन्स आलेला आहे त्यातून मग आणखीनच दुर्लक्ष झालेले दिसते .

क्रांती करू पाहणारा पण ज्याला क्रांती जमणार नाही किंबहुना जी करायचा दम त्याच्यात नाही अशा माणसाचा पण प्रत्यक्षात पडद्यावर क्रांती करणारा नायक नाना पाटेकर यांनी सादर केला . हीच प्रतिमा पुढे नेत अनेक गोष्टी करता आल्या असत्या परंतु त्या केल्या गेल्या नाहीत . अभिताभ बच्चन ने जसे नंतर स्वतःला नृत्य मध्ये व्यवस्थित तयार केले आणि एक वेगळ्या प्रकारचा ग्रेसफुल प्रकार सादर केला तसे नानाला जमले नाही त्याबाबतीत तो कायम मराठीत राहिला त्याच्यानंतर कधीही ती ग्रेस येऊ शकली नाही . बच्चन साहेब याबाबतीत फार पुढे निघून गेले हेच खरे. त्यामुळेच आपण असे म्हणू शकतो की अमिताभ बच्चन क्रमांक एक असतील तर नाना पाटेकर क्रमांक दोनवर होते . प्रश्न असा होता की या क्रमांक दोन चा फायदा नाना पाटेकर यांना का उठवता आला नाही ? 

आणि इथे प्रश्न स्वभावाचा येतो आणि बॉलीवूड मधल्या अँटी मराठी लॉबीचा सुद्धा ! मुंबईत बॉलीवूड असून सुद्धा मराठी पुरुषमाणूस सुपरस्टार होत नाही यामागे जो एक पुरुष सत्ताक वाद असतो तो आपणाला अनेकदा कळत नाही . काही झाले तरी मराठी स्त्रिया आमच्यावर फिदा होत राहत राहाव्यात त्यामुळे आम्ही मराठी मुली सुपरस्टार करू परंतु काही झाले तरी मराठी मुलगा मात्र सुपरस्टार होऊ देणार नाही अशी धारणा असणारे काही लोक बॉलिवूडमध्ये आज सुद्धा आहेत . याचा कळत नकळत नाना पाटेकर यांना तोटा झाला का असा प्रश्न नक्की निर्माण होतो . की मुळातच कमर्शियल हिरो होण्यासाठी पुरेशी मेहनत घेतली गेली नाही ? 

हॉर्न ओके प्लीज ला जे काही झाले त्यावर माझा वैयक्तिक पातळीवर काडीचा सुद्धा विश्वास नाही. नाना पाटेकर यांना बदनाम करण्याचा हा प्रयत्न होता असे माझे स्पष्ट मत आहे पण अशा गोष्टींच्या मध्ये पुरावे ठोस लागतात . आणि निर्दोष पण सिद्ध करणे हे फार अवघड जाते. सर्वात वाईट गोष्ट म्हणजे मराठी माणसांनी याबाबतीत नाना पाटेकर यांना संघटितपणे पाठिंबा द्यायला पाहिजे होता तो दिला गेला नाही असे माझे स्पष्ट मत आहे. शेवटी अर्थातच सत्य बाहेर आलेच आणि ते निर्दोष सुटले आपल्याकडच्या काही हिंदुत्व विरोधी लोकांना अजूनही या गोष्टीतले त्यांचे निर्दोष असणे पटलेले दिसत नाही . याला मी आयडॉलॉजिकल हलकटपणा म्हणतो तो अजूनही अनेकांच्या ठाई असतो आणि आहे . या काळात नाना निर्दोष सुटेल असे मात्र मी ठामपणे सांगत होतो . त्या मागची कारणे आता सांगण्याची गरज मला वाटत नाही. याबाबतीत नाना पाटेकर यांनी एक सुचक विधान केले होते ते म्हणजे समोर जी आहे ती अपरिपक्व मुलगी आहे . या एका वाक्यात बऱ्याच गोष्टी आहेत .

बाकी त्यांचा अहंकार हा नेहमीच त्यांचा दुबळा मुद्दा राहिला . त्याला पुन्हा फटकळ पणाची झालर राहिली . मराठी माध्यमाने या गोष्टी आणखी मोठ्या केल्या . त्याचा पाटेकर यांना तोटा झाला फायदा झाला नाही. माझे स्वतःचे एक मत कायमच राहिलेले आहे ते म्हणजे मराठी माणूस पुढे चालला की त्याचे पाय खेचण्यामध्ये सर्वात आघाडीवर मराठी पत्रकार असतात . नाना पाटेकर यांच्या बाबतीत सुद्धा ते जाणवते. 

नानांची अभिनय शैली नेमकी कशी होती हा एक फार मोठा प्रश्न आहे कारण ती स्टॅनिस लॉवस्की स्कूल मधली होती का या प्रश्नाचे उत्तर देता येत नाही माझ्या मते ती तशी नव्हती. नाना पाटेकर वास्तववादी भूमिका करायला बघत वास्तववादी मेथड ने करायला बघत मात्र त्याला स्टाईल द्यायला ते विसरत नव्हते . याबाबतीत एका अर्थाने ते अशोक कुमारच्या स्कूल मधले होते असे म्हणता येईल . मात्र त्यांची स्टाईल अशोक कुमार सारखी अंडरस्टाईल नव्हती तर ओवर स्टाइल होती . याला कारण कळत नकळत त्यांचा आवाज होता आणि त्या आवाजाची नैसर्गिक पट्टी होती. अशोक कुमार काय किंवा बडा सहाने काय यांची मुळात पट्टीच मध्यम होती . त्यामुळे त्यांना अंडरस्टाईल अभिनय करणे गरजेचे होते त्या उलट नानांचा आवाजच असा होता की ओवर स्टाइल आवश्यक होती . त्यामुळेच क्रांतीवीर चित्रपटातला नायक हा फक्त नाना पाटेकर सादर करू शकत होते . त्यांची स्वतःची एक डिलिव्हरीची स्टाईल बनली होती आणि ती अत्यंत प्रभावी होती. इंग्लिश मध्ये मात्र आशिष स्टाईल आपणाला जॅक निकोलसन यांच्या अभिनयामध्ये दिसते नाना पाटेकर बहुदा बहुदा त्यांच्यापासून प्रभावित झालेले होते पण त्यांनी कधीही ही गोष्ट एडमिट केलेली नाही. 

एकंदरीत ज्याची खऱ्या अर्थाने पोकळी जाणवावी असा हा जबरदस्त अभिनेता होता याबद्दल शंका नसावी 

त्यांना माझी आदरांजली 

श्रीधर तिळवे नाईक 

 मी लाईक करायला मनाई का केली आहे श्रीधर तिळवे नाईक 

मी फेसबुक वर असल्यापासूनच अनेकांना फोन करून सांगत असतो की लाईक करू नका आणि माझे काही मित्र व्यवस्थित हा नियम पाळतात काही मित्र असे आहेत की जे सरळ सांगतात तू जे करायचे ते कर पाहिजे तर अनफ्रेंड कर पण आम्ही लाईक करणारच त्यांचे काय करायचे हा कायमच माझ्यापुढे प्रश्न असतो पण असे अपवाद फार कमी . साहजिकच त्यामुळे काही लोकांना नेहमीप्रमाणे टीका करायला खाजगी मध्ये श्रीधर कसा मनमानी करतो लहरी आहे वगैरे वगैरे टीका करायला वाव मिळतो मी कधी त्याची परवा केली नाही पण आता वेळ आली आहे की मी या संदर्भात काही अधिक स्पष्टीकरण कारण माझे काही विद्यार्थी यामध्ये इनवॉलव झालेत लाईक करतील म्हणून मी जवळजवळ सर्वच विद्यार्थ्यांची फ्रेंड रिक्वेस्ट स्वीकारत नसतो अपवाद फक्त पूजा मून हिचाच असावा तिला अपवाद करण्याचे कारण ती फक्त माझी नाही तर माझ्या फॅमिलीची फॅमिली फ्रेंड आहे आणि अनेक कर्तव्य तिने प्रामाणिकपणाने निभावलेली आहेत . बाकी विद्यार्थ्यांच्या मध्ये मला असे काही दिसलेले नाही अर्थात काही अपवाद आहेत पण एकंदर फ्रेंड रिक्वेस्ट करण्याकडे माझा कल असतो. मुळातच मी वर्गातच विद्यार्थ्यांना पहिल्याच तासाला सांगतो की फ्रेंड रिक्वेस्ट पाठवू नका त्यामुळे थोडेसे प्रश्न शक्यतो उद्भवत नाहीत काहीतरी ट्राय करून बघतात पण मी ते यशस्वी होऊ देत नाही 

मी लाईक नाकारण्याचे सर्वात मोठे कारण लाईक पासूनच सर्व काही सुरू होते. माणसाच्या आत ज्या काही मूलभूत असती आहेत आसक्ती आहेत त्यामध्ये लोकमान्यता ही एक फार मोठी आसक्ती आहे . तिचा सर्वाधिक वावर हा आपणाला कलावंतांच्या कलेच्या क्षेत्रामध्ये दिसतो कारण प्रत्येक क्षेत्र हे कुठल्या ना कुठल्या तरी मूलभूत आसक्तीने व्यापलेले असते. उदाहरणार्थ राजकारण क्षेत्र सत्तेच्या आसक्तीने व्यापलेले आहे त्याबाबतीत काहीच करता येत नाही. किंबहुना ज्यांना सत्ता हवी असते असेच लोक राजकारण खेळत असतात मग क्षेत्र कुठलेही असो. अगदी साहित्यात सुद्धा जे राजकारण चालते त्याचे कारण सत्तेची आसक्ती असते किंवा मग प्रसिद्धी नावाच्या आसक्तीची प्रचंड सखोलता हे कारण असते.

तिची सुरुवात साधारणपणे दाद पासून होते प्रत्येक कलावंताला त्याच्या कलेसाठी दाद हवी असते अर्थात इतर क्षेत्रातही ती आहे परंतु कलेमध्ये ती फारच असते अनेकदा तर पैसासुद्धा बाजूला सारायला कलावंत तयार असतात परंतु दाद त्यांना लागतेच पैसा नाही दिला तरी किमान दाद तरी आपणाला मिळावी अशी प्रत्येक कलावंताची अत्यंत नैसर्गिक अपेक्षा असते पण ज्यांना मोक्ष हवा आहे त्यांच्याबाबत गोष्टी बदलतात . मोक्ष हवा असलेला कलावंत कधीही दाद ह्या गोष्टी मागे जात नाही . त्याचे लेखन हे केवळ मोक्षाची साधन असते अनेकदा आपलेच प्रतिबिंब पाहण्यासाठी ही साधना त्याला खूप उपयोगी पडते . कधीकधी मोक्ष मिळवण्यासाठी आपण जर का देवाची स्तुती केली तर किंवा एक कोटी अभंग आपण नामदेवांच्या आज्ञेप्रमाणे रचले तर आपणाला मोक्ष मिळेल असेही वाटणारे कलावंत असतात त्यामुळे हा सगळा लेखन व्यवहार प्रामुख्याने मोक्षासाठी चाललेला असतो मोक्ष मिळाल्यानंतर हा व्यवहार बदलतो आणि लोकांना शहाणे करणे त्यासाठी लिखाण सुरू राहते. आपल्याकडे संत नामदेवांच्या पासून ते संत तुकारामांच्या पर्यंत अनेक लोकांनी जे लिखाण केलेले आहे ते केवळ यासाठी आहे. कोणाचे लाईक मिळावे किंवा दाद मिळावी म्हणून ते केलेले नाही किंबहुना लाईक ही दाद असते पण मोक्षाच्या मागे नसणाऱ्या कलावंतांच्यासाठी मात्र दाद ही अतिशय महत्त्वाची आहे आणि मी कधीही त्यांच्या या गोष्टीचा द्वेष केलेला नाही . माझे म्हणणे फक्त इतकेच असते की गुणवत्तेशी तडजोडी करू नका . मुळातच निसर्गाची योजना अशी आहे की 100 बियाणे लावली तर त्यातली अनेकदा किमान 50% बियाणे वाया जातात . शंभर टक्के बियाणे यशस्वी होण्यासाठी फार आर्टिफिशियल लागवड करावी लागते कलावंतांनी करावी असे मला वाटत नाही पण अनेक कलावंत अरुण कोल्हटकर यांच्यासारखे अशी लागवड करतात मला स्वतःला हे स्कूल कधीच आवडले नाही त्यापेक्षा मला तुकाराम मार्ग चांगला वाटतो. तुकारामाला जर का दीर्घायुष्य मिळाले असते तर मला खात्री आहे त्याने किमान दहा हजार अभंग लिहिले असते. पण सर्वांना तुकाराम व्हायचे नसते हेही तितकेच खरे आहे यामध्ये सर्वाधिक केविलवाणी जमात जर कुठली असेल तर ती म्हणजे मोक्षाची पाठराखण केली की आपणाला प्रचंड कीर्ती मिळू शकते अशी वाटणारी जमात ही जमात अशी आहे की मोक्षाची साधना तर करायची नाही परंतु मोक्षावर काहीतरी रोमँटिक लिहीत राहायच. इंग्लिश मध्ये यांना मेटा फिजिकल पोएट म्हणतात तिथून ही जमात भारतामध्ये पुरोगामी आणि आधुनिक कालखंडामध्ये प्रचंड वाढली. काही तर एवढे अति महान की कसली साधना न करता मोक्षाबाबत इतरांची मापे काढायची. आपण काय आहोत त्या क्षेत्रामध्ये याचे निदान आत्मभान तरी हवे पण ते आत्मभान सुद्धा या लोकांना नसते अनेकदा तर लोकांना उपदेश देत फिरत बसतात आणि घरात बायकोला मारहाण ! खरा डेंजर वारा या लोकांच्या हृदयातून वाहत असतो. लाईक्स मिळत नाहीत म्हणून कासावीस झालेले अनेक सो कॉल्ड मेटा फिजिकल पोएट मी आयुष्यात बघितलेले आहेत आणि मराठीत त्यांची संख्या बरी आहे . त्यामुळे जर का लोकांना या पहिल्या टप्प्यातच आपण मनाई केली तर पुढच्या बऱ्याचशा गोष्टी टळू शकतात . 

 यानंतरचा टप्पा आहे :प्रतिष्ठा! या टप्प्यामध्ये साधारणपणे काही लोक सातत्याने दात देणारे भेटतात आणि या लोकांच्या प्रतिष्ठा प्राप्त होते केवळ प्रतिष्ठा प्राप्त होते म्हणून हल्ली कोणीही हौसे गौसे लोक कलाक्षेत्रात पाऊल ठेवतात आणि पद्धतशीर मॅनेजमेंट करून प्रतिष्ठा मिळवतात मात्र त्यांना त्यांच्या सर्कलपूर्ती मिळालेली प्रतिष्ठा ही साहित्याला हानिकारक ठरत नाही ती साहित्याला हानिकारक तेव्हा ठरते जेव्हा ती पुढचा टप्पा गाठते.

 तिसरा टप्पा असतो :मान्यता! फक्त आपल्या सर्कल पुरताच नाही तर सर्कलच्या बाहेर सुद्धा जेव्हा लोक तुम्हाला ओळखायला लागतात आणि दात देऊ लागतात तेव्हा हा टप्पा येतो . एकेकाळी हा टप्पा हानिकारक न होता कारण सर्कल बाहेरचे लोक फार प्रामाणिक असायची परंतु अलीकडे संबंध वाढवणे आणि संबंधांच्या साह्याने हितसंबंधांचे रक्षण करणे हे इतके वाढलेले आहे की सर्कल बाहेरची लोक सुद्धा जर संबंधित व्यक्ती आपल्या उपयोगाची असेल तर तिला मान्यता देऊन मोकळे होतात याचे अनेक दुष्परिणाम झालेले आहेत वास्तविक अशावेळी समीक्षा करणे अत्यंत आवश्यक होते मी माझ्या काही मित्रांची अत्यंत क** समीक्षा या अंगाने केलेली आहे उदाहरणार्थ मंगेश बनसोड मित्र म्हणून समीक्षा करत असतानाच मी त्याच्या पहिल्या काव्यसंग्रहातील कवितेतील सर्व दोष दाखवलेले मर्यादा सांगितल्या होत्या त्याचाही चांगुलपणा इतका मोठा की त्याने या सर्व गोष्टीला अत्यंत गांभीर्यपूर्वक घेतले .आमची मैत्री कायम राहिली . पण हे तसे दुर्मिळ दृश्य असते . माझ्या मंगेश वरच्या कवितेनंतरच्या भाषणानंतर सर्वात प्रथम दाद जर कोणी दिले असेल तर ती मंगेशची आईच होती तिने मला सांगितले ,"लेकरा , तूच एकटा काय ते खरा बोललास . तू मंगेशचा खरा मित्र आहेस मुंबईत सांभाळून घे त्याला आणि अशीच कान उघडणी करत रहा ." हे असे खूप क्वचित घडते . 

यानंतरचा टप्पा आहे :कीर्ती ! या टप्प्यात सर्वसाधारणपणे केवळ स्वतःच्या प्रतिभेच्या जीवेवरच लोकमान्यचा मिळत राहते . कीर्ती ही सर्वसाधारणपणे आपोआप होत असते पसरते . मराठीमध्ये कीर्ती ही फार दुर्मिळ आहे बहुतेकांना थेट पुढचा टप्पा हवा असतो 

यानंतरचा टप्पा आहे :प्रसिद्धी ! खरे तर हा शैव शब्द आहे आणि त्याचा मूळ अर्थ खूप छान आहे . सिद्धीच्या आधीचा टप्पा प्रसिद्धी आहे . एका अर्थाने जेव्हा तुम्ही धारणा आणि नंतर ध्यान करून लोकांच्यात वावरायला लागतात तेव्हा कळत नकळत लोक तुमच्याकडे तुमचा आरा तयार व्हायला लागल्यामुळे आकर्षित होऊ लागतात आणि त्यामुळे जी मान्यता मिळते ती मान्यता म्हणजे प्रसिद्धी होय पण दुर्दैवाची गोष्ट अशी की हल्ली कोणी साधना करतच नाही . प्रसिद्धी ही धोकादायक यासाठी असते की तुम्ही मग सिद्ध व्हायला धडपडत नाही ही प्रसिद्धी तुमचे सिद्ध होणे खाऊन टाकते म्हणूनच वार्निंग म्हणून हा शब्द आलेला आहे पण दुर्दैवाची गोष्ट अशी की बहुतांशी साधक याला बळी पडतात अनेकदा तर आश्रम थाटून बसणारे बहुतांशी लोक हे प्रसिद्धी मध्ये अडकलेले लोक असतात . निर्माण झालेल्या थोड्याशा प्रभेमुळे हे प्रभावी होत जातात आणि आश्रम काढून बसतात त्यांच्यामुळे मोक्षाच्या क्षेत्रात जेवढी धंदेवाईक बजबज पुरी मांडली माजलेली आहे तेवढी कुणामुळेच माजलेली नसेल वार्निंग म्हणून आलेला हा शब्द कलावंतांच्या आणि कलेच्या क्षेत्रात मात्र खूपच डॉमिनेट होताना दिसतो काही कलावंत असे असतात की त्यांना कीर्तीने समाधान होत नाही ते स्वतःची पब्लिसिटी करत बसतात अनेकदा पेड पब्लिसिटी सुद्धा करावी लागते आणि ती ते करतात. विशेषता सिनेमाच्या क्षेत्रामध्ये तर हे खूपच करावे लागते. प्रसिद्धी ही चांगली असेलच याची खात्री नाही अनेकदा ती मॅनेज केलेली सुद्धा असू शकते खरी गोष्ट कीर्तीच जी तुमच्या केवळ कामामुळे मिळत असते. अलीकडचा काळच असा झालेला आहे की प्रसिद्धी केल्याशिवाय कीर्ती मिळत नाही आणि यामुळेच अनेक चांगले चांगले कलावंत सुद्धा झक मारत पब्लिसिटी मध्ये प्रसिद्धीमध्ये उतरतात . 

ही चेन जर का आपण पहिल्याच टप्प्यात पहिल्याच ठिकाणी अडवली की बऱ्याचशा गोष्टी सोप्या होऊन जातात म्हणूनच मी लाईक देऊ नका असे आवाहन करतो . याला अपवाद मात्र मी एक क्षेत्र केले आहे ते म्हणजे सिनेमा होय . कारण तिथे प्रश्न फक्त माझा नाही तर टीमचा सुद्धा असतो पण तिथेही मी अनेकदा स्वतःच्या बाजूने काही होणार नाही याची काळजी घेत असतो. 

या पुढचा प्रश्न आहे मग मी कॉमेंट का करू देतो त्याचे कारण उघड आहे मला असे वाटते की आपले काम हे टीकेसाठी खुले असणे आवश्यक आहे आणि कॉमेंट टीका करतात तिथे दाद असते परंतु ती फारशी नसते कारण बहुतांशी लोक हे दाद द्यायची म्हणून देत असतात . कॉमेंट मध्ये असे नसते काही कॉमेंट तर आपले डोळे उघडतात याबाबतीत सतीश तांबे यांनी काही केलेल्या निगेटिव्ह कॉमेंट्स मला फार उपयोगी पडलेल्या आहेत त्यांच्या पॉझिटिव्ह कॉमेंट सुद्धा उपयोगी असतात . कुठलाही कलावंत परफेक्ट असत नाही कॉमेंट्स अनेकदा काय परफेक्ट आहे आणि काय इंपरफेक्ट आहे ते सांगत असतात . मी सुरुवातीच्या काळामध्ये सौष्ठ आणि अभिधा दोन्ही ठिकाणी कॉमेंट अत्यंत प्रामाणिक याव्यात यासाठी धडपड केलेली आहे आणि या दोन्ही ठिकाणी कॉमेंट साठी अत्यंत ओपन असे वातावरण तयार करण्याचा प्रयत्न केला होता दुर्दैवाने नंतर मंगेश काळे यांच्यासारखे काही लोक आले आणि त्यांनी स्तुती म्हणजे टीका असे समीकरण रोड करण्याचा प्रयत्न केला आणि त्यामुळेच मग मी बाजूला झालो . अभिजीत देशपांडे माझ्या कवितेवर जितकी सडकून टीका करायचा तितकी कदाचित कोणी केली नसेल अर्थात अत्यंत मवाळ भाषेत तो हे सर्व करायचं पण मी त्याचा प्रत्येक शब्द काळजीपूर्वक ऐकायचो . अर्थात तो असा प्रामाणिक असल्यामुळेच शब्द वेद आणि अभिदानंतर दोन्ही ठिकाणी अडचणीचा ठरला मला नेहमीच वाटते की सर्वांनी त्याला नीट ऐकावे . सर्वच मते पटतील असे नाही राजकुमार यादव हा माझा मित्र सुद्धा असाच होता . त्याच्या खाजगीतल्या कॉमेंट मला फार उपयुक्त ठरलेल्या आहेत हीच गोष्ट सचिन केतकरची पण सुरुवातीला होती पण दुर्दैवाने तो आणि हेमंत दिवटे नंतर कळत न कळत राजकारण करायला लागले. यांच्या नादाला लागणारे बरेच जण नंतर बिघडले. बिघडलेल्या लोकांच्या मध्ये संतोष पवार चा नंबर कदाचित पहिल्या क्रमांकावर ठेवावा लागेल . तू पुन्हा आता शहाणा झाला असे दिसते खरे खोटे मला माहित नाही खरे तर हेमंत हाही सुरुवातीला खूप प्रामाणिक होता . काय आवडले आणि काय नाही आवडले हे तो स्पष्ट सांगायचा पण नंतर गडबड सुरू झाली . ज्ञानदा म्हणजे तर माझी चालती बोलती टीकाकार ! सर्वच कलावंतांना मी नेहमीच सांगत असतो की कठोर जितकी टीका कोणी करतो तितका तो तुमचा अधिक मित्र असतो . तो मैत्रीची परवा न करता सर्व गोष्टी स्पष्ट सांगतो. मी कॉमेंटचा section त्यामुळे उघडा ठेवला आहे अर्थात याबाबतीत सुद्धा काही लोक अप्रामाणिक असतात पण त्यांचे काय करायचे ते आपल्याला ठरवता येते कधी कधी लोक हितसंबंधांच्या अंगाने अप्रामाणिक होत जातात अशा लोकांच्या बाबतीतही मग काय करायचे ते ठरवता येते. पण बहुतांशी कॉमेंट्स ह्या विचारात घेण्याजोग्या असतात हा माझा अनुभव आहे. मी कॉमेंट्स कडे स्वतः आला सुधारण्याची नामी संधी या अंगाने घेतो. निंदकाचे घर असावे शेजारी असे तुकारामाने म्हटलेलेच आहे. फक्त निंदकाने आपले राजकारण सुरू करू नये अशी अपेक्षा असावी पण एका काळानंतर ती ही अपेक्षा निघून जाते. मला वाटते एवढा खुलासा पुरेसा आहे .

श्रीधर तिळवे नाईक

मिलान कुंदेरा श्रीधर तिळवे नाईक 

मिलान कुंदेरा गेला माझ्या कादंबरीकुळाचा हयात असलेला महाकादंबरीकार गेला 

प्रत्येक कादंबरीकाराचे स्वतःचे म्हणून असे घराणे असते माझे घराणे मराठीत अनुवंशहीन असले तरी जागतिक साहित्यात त्याचा वावर आहे ह्या कादंबरीकुळाचा आदिपुरुष महर्षी व्यास ! भाव , कल्पना आणि विचार ह्यांचा परफेक्ट समतोल साधत स्वतःच्या दार्शनिक अथवा तत्वज्ञानात्मक घोड्यावर परफेक्ट मांड ठोकून संपूर्ण जगभरचा प्रवास भाषेत ट्रान्सफॉर्म करणे हे ह्या कुळाचे आदिम वैशिष्ट्य ! मराठीत भाव आहे तर विचार नाही दोन्ही असतील तर दार्शनिक घोडा नाही तिन्ही असतील तर कल्पनेचा पत्ता नाही असा सगळा घोळ ! साहजिकच मराठीतील एकाही कादंबरीकाराशी माझं जमलं नाही माझ्यावर सुरवातीच्या विद्यार्थी दशेत सखोल प्रभाव पडला तो व्यासांचा आणि कवितेत असाच समतोल साधणाऱ्या ज्ञानेश्वरांचा !

व्यासांची दार्शनिक मांडणी मला कधीच पटली नाही पण त्यांची घौडदौड करण्याची शैली मला पटली पुरोगामी कालखंडातला तर एकही कादंबरीकार मला आवडला नाही मात्र आधुनिक काळात असा कादंबरीकार मला वाटला तो जॉ पाल सार्त्र ! अस्तित्ववादाची पक्की मांड आणि भाव विचार ह्यांचा समतोल त्याच्यात मला आढळला त्यानंतर माझ्या आयुष्यात आला उत्तराधुनिक मिलान कुंदेरा !

The Unbearable Lightness of Being ही माझी त्याची सर्वात आवडती कादंबरी ! आधुनिकतेनं जो The Unbearable heaviness  Being ला दिला होता त्याला लायटर पण गहन करत व्यक्त करण्याची ही शैली मला ज्याम आवडली खरेतर आयुष्याकडे जोक म्हणून पाहायला त्याने पहिल्याच कादंबरीत सुरवात केली अस्तित्वाच्या एकटेपणाऐवजी दुकटेपणावर त्याचा जोर होता “Two people in love, alone, isolated from the world, that's beautiful.”हे तसं भारीच होतं 

त्याने पुरोगामी कादंबरीतला व्यक्तिरेखा उभा करण्याचा मोह कायमच टाळला The Unbearable Lightness of Being मध्ये 

He had first met Tereza about three weeks earlier in a small Czech town. They had spent scarcely an hour together. She had accompanied him to the station and waited with him until he boarded the train. Ten days later she paid him a visit. They made love the day she arrived. That night she came down with a fever and stayed a whole week in his flat with the flu.

अशी वर्णनात्मक सुरवात करत नंतर मग 

And all at once he fancied she had been with him for many years and was dying. He had a sudden clear feeling that he would not survive her death. He would lie down beside her and want to die with her. He pressed his face into the pillow beside her head and kept it there for a long time. Now he was standing at the window trying to call that moment to account. What could ithave been if not love declaring itself to him?

But was it love? The feeling of wanting to die beside her was clearly exaggerated: he had seen her only once before in his life! Was it simply the hysteria of a man who, aware deep down of his inaptitude for love, felt the self-deluding need to simulate it? His unconscious was so cowardly that the best partner it could choose for its little comedy was this miserable provincial waitress with practically no chance at all to enter his life! 

असं काहीतरी येतं 

लेखक असणे म्हणजे सत्य शोधणे हे त्याला नीट कळलं होतं त्याची कल्पनाशक्ती स्वप्नील न्हवती तर फिक्शनल आणि फिलॉसॉफिकल होती साहजिकच कल्पनांची धुळवड उडण्याऐवजी एखाद्या खिडकीची काच पतंग म्हणून आभाळात उंच उडावी तसं काहीसं त्याच्या शैलीत कल्पनेचं व्हायचं वास्तवाचा त्याला तिटकारा न्हवता पण वास्तवाला इंट्रोस्पेक्टिव्ह सेल्फटच देण्यात तो वाकबगार होता बेकेटची मितव्यय शैली त्याने आत्मसात केली होती पण तिचा एकसाचेपणा त्याने टाळला बेकेट काय किंवा कुंदेरा काय दोघेही प्रथम कवी होते आणि त्याचा प्रत्यय गद्यातही दरवळता ठेवण्यात दोघे वाकबगार होते 

उत्तरआधुनिकतेनं केंद्रस्थानी आणलेला आयडेंटिटीचा प्रश्न त्याच्या कादंबऱ्यांत वारंवार येतो आधुनिक अस्तित्वाकडून उत्तराधुनिक आयडेंटिटीकडे झालेला प्रवास अनेकदा त्याच्या पात्रात आढळतो 

ओळखीचा पायाच मुळी मेमरी असतो त्यानेच म्हंटल्याप्रमाणे "The first step in liquidating a people is to erase its memory. Destroy its books, its culture, its history. Then have somebody write new books, manufacture a new culture, invent a new history. Before long that nation will begin to forget what it is and what it was... The struggle of man against power is the struggle of memory against forgetting."

तो आफ्टर अम्नेशियावर बोलत नाही तर अम्नेशिया येऊ नये म्हणून मेमरी सतत जिवंत ठेवण्याची आवश्यकता पटवतो राजकारण नेहमीच मतदारांची मेमरी खतम करून त्यांना नवीन आठवणी पुरवण्यासाठी धडपडत असतं अशावेळी नवीन मेमरीनां जागा देत जुन्या आठवणी जिवंत ठेवणं हा राजकीय लढ्याचा आवश्यक भाग बनतो ब्रिटिशांनी भारतीयांची मेमरी आपल्या हिशेबाने चालवली प्रत्येक साम्राज्यवादी नेता हे करतो अशावेळी आपल्या सांस्कृतिक आठवणी शाबूत ठेवणे फार गरजेचं बनतं कुंदेराच्या कादंबऱ्यात हे सर्व येते करुणा खूप हेवी असते म्हणूनच दुसऱ्याविषयीचे दुःख आपलं अंतःकरण जड करतं “Speak truth to power." असं त्यानं एके ठिकाणी म्हंटल आहेच प्रश्न इतकाच पॉवर बहिरी असेल तर ! निदान मग स्वतःला लक्ष्यात ठेवण्यासाठी तरी पॉवर ऐको न ऐको आपण बोलत राहिलो पाहिजे कला आजच्या काळात स्वतःला लक्ष्यात ठेवण्यासाठी बहिऱ्यांच्यापुढे केलेले संभाषण आहे संप्रेषण आहे 

विलास सारंगांनी आधुनिक दृष्टिकोनातून नॉस्टलजियावर टीका केली होती मिलांन कुंदेरा उलट दिशेनं जातो The Greek word for “return” is nostos. Algos means “suffering.” So nostalgia is the suffering caused by an unappeased yearning to return.” असं म्हणतो आज नॉस्टलजिया स्वप्नरंजन राहिलेला नाही तो रिटर्न ऑफ सफरींग बनला आहे कारण मायग्रेशन झाल्यानंतर नॉस्टलजिया पाठलाग करतो कुंदेरा आपल्या देशातून फ्रान्समध्ये मायग्रेट झाला होता साहजिकच नॉस्टॅलजिया फक्त भूतकाळ नाही तर जे मागे उरलेत त्यांचे काय ह्यांची काळजीही आहे चिंताही आहे 

आईन्स्टाईनने “Weak people revenge. Strong people forgive. Intelligent People Ignore.” असं म्हंटलं होतं आज सोशल मीडिया इंटीलिजन्ट लोकांना इग्नोर करूच देत नाही विशेषतः कम्युनिझममध्ये हे फारच अवघड बनलं होतं आत्महत्येचं सुप्त पोटेन्शियल पदोपदी तुम्हाला आजमावत असताना टिकून राहण्यातच आयुष्य खर्ची पडणं अटळ ! कुंदेराने आपलं आयुष्य कादंबरीत खर्च केलं 

त्याच्या आयडेंटिटी ह्या लघुकादंबरीत दोन वेट्रेसमधील एक संवाद आहे 

At the far side of the room, near the door to the kitchen, two waitresses were deep in discussion. Since she hated to raise her voice, Chantal got up, crossed the room, and stopped beside them; but they were too absorbed by their topic: "I'm telling you, it's ten years already. I know them. It's terrible and there's not a trace. None. It was on TV." The other one: "What could have happened to him?" "Nobody can even imagine. And that's what's horrible."

माहीत नसणं हे एकवेळ ठीक पण काय घडलं त्याची कल्पनाही करता येऊ नये हे जास्त हॉरिबल आहे 

व्यासांचं वैशिष्ट्य म्हणजे ते एका युगाच्या अस्ताविषयी बोलतायत सार्त्र आधुनिक युगाच्या अस्ताविषयी बोलतोय तर कुंदेरा कम्म्युनिझमच्या अस्ताविषयी बोलतोय आमच्या पिढीवर  उत्तराधुनिकतेच्या अस्ताविषयी बोलण्याची वेळ आली इरावती कर्वेनीं ह्याला युगांत म्हंटलं होतं हा युगांत ज्यांना पेलायचा आहे त्यांना कुंदेराचे वाचन मस्ट आहे 

श्रीधर तिळवे नाईक 

 मोदी आणि अमेरिका वारी श्रीधर तिळवे नाईक 

कुठल्याही आंतरराष्ट्रीय भेटीचे चार  टप्पे असतात 

१ डेकोरेशन 

२ निगोशिएशन 

३ अग्रीमेंट करार 

४ पोस्टनिगोशिएशन 

भारतात मीडियाला डेकोरेशनवर चर्चा करायची इतकी सवय झालीये कि बॉलिवूडनंतर सर्वात मोठी एन्टरटेनमेन्ट म्हणून न्यूज चॅनेल्सचा उल्लेख करावा लागेल साहजिकच ह्यावेळींहि डेकोरेशनवर जास्त चर्चा झाली वास्तविक डेकोरेशन हे नेते व देश ह्यांच्या मनात एकमेकांविषयी नेमके काय आहे ह्याचा अंदाज घेण्यासाठी केले जाते म्हणजे इंदिरा गांधींनी एकदा डेकोरेशनमध्ये रशियाने त्यांच्या पंतप्रधानपदाचा यथोचित सन्मान झाला नाही तर तडक पाठ फिरवली होती (मला त्यांच्या ज्या काही राजकीय कृत्या आवडतात त्यापैकी ही एक आहे ) 

मोदी ह्यांना इंग्लिश येणे न येणे ह्याची चर्चा कलोनियल स्लॅव्हरी दर्शवते अमेरिकन अध्यक्ष येतात तेव्हा भारतीय भाषा शिकून येतात काय ? मुळात मोदींनी इंग्लिशमध्ये बोलायलाच नको होते सरळ हिंदी भाषेत बोलावं दुभाषे शेवटी असतात कशाला ? ज्या भाषेवर आपले प्रभुत्व आहे त्याच भाषेत बोलावे उगाच इंटरनॅशनल इम्प्रेशन मारायला जावे कशाला ?

अल्पसंख्याकांचा प्रश्न पोलिटिकल लेव्हलला त्या त्या देशाची डायमेन्शन घेऊन येतो म्हणजे अमेरिका जेव्हा अल्पसंख्याक म्हणते तेव्हा पॉलिटिकली तिला ख्रिस्चन म्हणायचे असते तर यु ए इ किंवा कतार जेव्हा अल्पसंख्याक म्हणते तेव्हा त्यांना पॉलिटिकली मुस्लिम असं म्हणायचं असतं स्पष्टपणे असं कोणी म्हणत नाही ह्या गोष्टी समजून घ्यायच्या असतात 

मोदी जो करार घेऊन आलेत तो बऱ्यापैकी यशस्वी करार आहे अजूनही आपणाला कोणीही १०० टक्के तंत्रज्ञान देत नाहीये आपण तंत्रज्ञानातं स्वयंभू होणे हाच त्यावरचा उपाय आहे मोदी सरकारांनी त्यासाठी काय केलं ? नेहरूंना शिव्या देणं फार सोपं आहे पण नेहरूंनी ह्याबाबत जेवढं केलं तेवढंही तुम्हांला करता आलेलं नाही ही वस्तुस्थिती ! पुष्पक विमाने उडवून प्रत्यक्ष टेक्नॉलॉजी तयार होत नाही ती सतत इन्व्हेन्ट करावी लागते नाहीतर मग तुम्ही आयात करता तशी आयात करावी लागते 

अमेरिकेचे अध्यक्ष काय सांगतात त्यापेक्षा भारतीय पंतप्रधान म्हणून अल्पसंख्याकांचा प्रश्न ते कसे हाताळतात ते इंडियन आणि नैतिक मानकांच्या आधारे ठरवणे शक्य आहे क्रिमिनल प्रोसिजरमध्ये वर्ग धर्म वर्ण जात जमात ह्यापैकी काहीही येता कामा नयेत गुन्हेगार हा फक्त गुन्हेगार असतो एखाद्या वर्ग धर्म वर्ण जात जमात केंद्री विशिष्ट ग्रुपमध्ये गुन्हेगारी जास्त असेल तर त्याची समाजविद्यीय चिकित्सा व्हायलाच हवी पण ह्या  चिकित्सेचा आधार समाजविद्येने ठरवलेल्या पुराव्यांच्या आधारे व छाननीनुसार व्हायला हवा त्याऐवजी केवळ एखाद्या ग्रुपला वा समुदायाला म्हणजे एखाद्या धर्माला जातीला वर्णाला टार्गेट करायला म्हणून ती केली जाणार असेल तर औरंगजेब आणि आपण ह्यांच्यात फरक काय उरतो ? सध्या दोन्ही बाजूंनी विवेक गहाण पडलाय का अशीच शंका आहे मोदींनी आधी समान नागरी कायदा व लोकसंख्या नियंत्रण कायदा आणावा ते न करता वेळकाढूपणा चालणार असेल तर भाजपला लोकांनी कशाला निवडून दिलंय ह्याचा भाजपला विसर पडलाय असंच म्हंटल पाहिजे . पुरोगामी लोक अजूनही फाळणीपूर्व माहोलमध्ये अडकून पडले आहेत उत्तरफाळणी पोस्टपार्टीशन काळ सुरु झालाय ह्याची त्यांना खबरच नाही एकतर तुम्हाला पूर्ण सेक्युलर व्हावे लागेल किंवा पूर्ण हिंदुत्ववादी ! अर्धंसेक्युलर राहण्याचा कालखंड १९९० साली संपायला सुरवात झालीये आणि २०१४ साली तो पूर्णच संपलाय तेव्हा अमेरिकेच्या खांद्यावर बंदूक ठेवून काय साधणार ?माओ त्से तुंगने नेहरूबाबत एकदा म्हंटल होतं कि नेहरूंना इंडिया हा आशियाचा भाग आहे ह्याचा विसर पडलाय असं दिसतंय . पुरोगामी लोकांची हीच स्थिती आहे आपण भारतात राहतोय ह्याचा त्यांना विसर पडलाय 

श्रीधर तिळवे नाईक 

 गिरीश मिस्त्री : क्रिएटिव्ह फोटोग्राफीचा प्रवर्तक श्रीधर तिळवे नाईक 

२२ मेला गिरीश कार्डियाक अरेस्टने गेला . भारताचा एक जबरा सररियल फोटोग्राफर गेला . फॅशनचे जग बदलणारा फ्रंट प्रोजेक्शन टेक्नॉलॉजीचा इंडियातील पायोनियर गेला टाइम्स ऑफ इंडियाच्या फोटोग्राफी जर्नलचा पाहुणा संपादक गेला अशियन फोटोग्राफीत १० मोस्ट इन्फ्लुएन्शियल पिपलमध्ये तीन वेळा समावेश असलेला फिलॉसॉफर फोटोग्राफर गेला आणि  मुंबईतील माझा पहिला अथपासून इतिपर्यंत मुंबईकर असलेला मित्र गेला .  त्याच्या मरणाची बातमी त्याची बहीण हेमाद्वारा माझ्यापर्यंत खूपच उशिरा पोहचली . तरीही त्या बातमीतले दुखांश फेरी मारून गेलेच . 

त्याची माझी ओळख माझी मानलेली बहीण कल्पना हिने करून दिली मुळात मी १९८९ ला मुंबईत रहिवासासाठी उतरलो तेव्हा माझ्यासाठी आधार होता तो कल्पना आणि महाडेश्वर कुटुंबीय ह्यांचा ! ही मुंबईतील माझी पहिली फॅमिली ! कल्पनाने मी मुंबईत उतरल्या उतरल्या तिच्या फोर्टच्या  ऑफिसात बोलावले आणि तिच्या बॉसची म्हणजे गिरीशच्या वडिलांची ओळख करून दिली मला येणाऱ्या फ्लॅशेसची चर्चा मी मुंबईत येण्याआधीच पोहचली होती आणि मिस्त्री भविष्य जाणायला उत्सुक होते ते त्यावेळी मुंबईतले नामाकिंत सीए होते तरीही त्यांचे प्रश्न होते मला फ्लॅशेस आल्याने मी बोलत गेलो आणि मला मुंबईतील रहिवासाच्या पहिल्याच दिवशी दुसरी फॅमिली मिळाली 

गिरीश मला भेटायला उत्सुक होता तो वडिलांच्यामुळे ! पाऊणे सहा सहा फूट दरम्यान उंची गोरा रंग ब्रॉड चेहरा भव्य कपाळ सरळ पण मोठे नाक भेदक डोळे त्याला एक टिपिकल पारशी देखणेपण देत होते . तो चालतांना बोलतांना एखाद्या सिंहासारखा असायचा पर्शियन सिंहच बसलाय किंवा चालतोय असं वाटायचं 

कमर्शियल फोटोग्राफर म्हणून त्याने १९८३ ला कामाला सुरवात केली त्याकाळात टेक्नॉलॉजिकल अड्वान्समेंट फार नसल्याने व फोटोशॉप अस्तित्वात नसल्याने फोटोग्राफर्सना खूप ऍक्युरेट आणि प्रिसाईज असणे भाग असायचे ते अपरिहार्य होते तो तसा होताच त्यामुळे शूट करतांना कधीकधी राग नाकावर !

पहिल्या भेटीत कुठल्याही फोटोग्राफरचे प्रश्न असतात तेच त्याने विचारले मी त्याला आंतरराष्ट्रीय प्रसिद्धीची गॅरेंटी दिली. मी कवी आहे म्हंटल्यावर फ्यूचरॉलॉजी साईडलाईन झाली आणि कलेवर  खोलवर चर्चा सुरु झाली जगातल्या नामाकिंत फोटोग्राफरवर व त्यांच्या कामावर गिरीशची मास्टरी होती त्यामुळे चर्चेला मजा यायला लागली त्याचे स्वतःचे काम त्यावेळी रियॅलिझ्मकडून सररियॅलिझमकडे जाणारे होते त्यामुळे त्यावर चर्चा अटळच होती  

प्रकाशावरचे व शॅडो पॅटर्न्सवरचे त्याचे नियंत्रण असामान्य होते त्याला फोटोग्राफीला पेंटिंगमध्ये कन्व्हर्ट करायचे होते ती हूबेहूबकरणाची कला न राहता पेंटिंगप्रमाणे स्वायत्त कला झाली पाहिजे हा त्याचा ध्यास होता आणि फोटो काढताना तो नेहमीच फोटोला पेंटिंग बनवण्याचा भावनेने पछाडलेला असायचा ब्लॅक अँड व्हाईट फोटोग्राफीबद्दल त्याला आकर्षण होते आणि ग्रिडींग स्टोनहेंजवरचे त्याचे ह्या काळातले काम असामान्य होते त्याने निर्माण केलेली शेड्सची व्हरायटी ह्या काळात क्वचितच कुणाला साधलेली असेल त्याच्या सररियल कामाला त्याकाळी मिळणारा प्रतिसाद अल्प असला तरी त्याचे काम रिव्होल्यूशनरी आहे ह्याची कल्पना आमच्यासारख्या काहींना होती 

संपादक असतानाही त्याने फोटोग्राफीच्या कमर्शियलइतके कलातत्वालाही  प्राधान्य दिले होते त्याच्या भाषेत फाइन आर्ट टचला !

पुढच्या भेटीत आम्ही अध्यात्माकडे वळलो ईश्वरावर त्याचा विश्वास न्हवता ना मोक्षावर पण बहुदा गुण लागला आणि त्याच्यासाठी योग्य मेडिटेशन्स मला शोधायला लागली त्याच्या फोटोग्राफीत अध्यात्म वाढायला लागलं आणि गणपतीतला व शिवामधला त्याचा इंटरेस्ट कमालीचा वाढला हिंदू मायथॉलॉजीला आधुनिक मांडणीत कसे साकारायचे हा एक प्रश्न बनला एकीकडे इंडस्ट्रियल कमर्शियल फोटोग्राफीला कला बनवण्याचा ध्यास आणि दुसरीकडे मिथ्समधील सनातन आदिबंधांचा पाठपुरावा अशी त्याची फोटोग्राफिक वाटचाल सुरु झाली 

तो मरिनड्राइव्हवर रहायचा आणि मी चर्चगेटला जे एस हॉल होस्टेलला रहायला आलो आणि आमच्या भेटीगाठी वाढल्या फार गुजराती टाईपचं घरचं खायची इच्छा झाली कि अपवादात्मकवेळा मी त्याच्या घरी जेवायलाही जायचो ह्यानिमित्ताने त्याची आई मला अनेक बारीकसारीक प्रश्न मुलांच्या काळजीपोटी विचारायची आणि मी तिला पॉझिटिव्ह बनवायचो ती गुजरातीत प्रश्न विचारायची आणि मी मराठीत उत्तर द्यायचो त्यामुळे हा एक फार इंटरेस्टिंग संभाषणाचा प्रकार असायचा त्याकाळात सगळी मिस्त्री फॅमिली त्यावेळी चैतन्याने झळझळायची त्यामुळे मजा यायची मला गुजराती शिकवण्याचाही तो प्रयत्न करायचा पण तो फेल गेला त्याला मराठी उत्तम समजायची आणि तो चक्क दादा कोंडकेंचा त्याकाळात फॅन होता 

आणि मग एक दिवस ते घडले मला फ्लॅश आला आणि मी अपघात पाहिला काय घडू शकतं ते मी तपशीलवार गिरीशला सांगितलं दुर्देवाने त्याने ते खूप लाइटली घेतले आणि बातमी आली गिरीशला अपघात झालाय 

सर्व ऑपरेशन्स करूनही त्याला व्हीलचेअर टाळता आली नाही सिंह जायबंदी झाला ह्याकाळात मित्र म्हणून त्याच्याबरोबर राहणं मला गरजेचं वाटत असल्याने त्याने कधीही बोलावलं कि मी जात असे त्याला जास्तीतजास्त पॉझिटिव्ह ठेवत असे हळूहळू त्याने नवीन जगणे स्वीकारले पुढचा प्रश्न होता मी एकटाच राहणार कि बायको मिळणार ? कशी मिळणार ?

हा प्रश्न त्याच्या फॅमिलीलाही पडायला लागला त्याचा भाऊ शरद अमेरिकेला सेटल झाला बहीण बहुदा इंग्लंडला आणि दुसरी बहीण हेमा जर्मनीला ! साहजिकच गिरीशची पार्टनर हा चिंतेचा विषय झाला माझ्या सुदैवाने ह्यावेळचा माझा फ्लॅश पॉझिटिव्ह होता आणि त्याला त्याप्रमाणे जोडीदारीण मिळाली ती मराठी होती 

घरसंसार , इस्टेट आणि त्याने काढलेली शरी फोटोग्राफी अकादमी ह्यांच्यात तो हळूहळू बिझी होत गेला आणि कमर्शियल काम हे केंद्रवर्ती बनत चालले माझ्याही आयुष्यात ज्ञ आली भेटींची संख्या घटली त्याचे काम मात्र येत राहिले अपवादात्मकवेळा त्याने बोलावले तेव्हा मी त्याच्या स्टुडिओत गेलोही . तो आत्ताच्या काळावर खुश न्हवता पूर्वी फोटोग्राफर इमेजमेकर होता आता फोटोशॉपच इमेज मेकर आहे असं तो विषादाने म्हणायचा माझ्या मते इंटरनेट वापरून एक नवी इन्स्टॉलेशन टाईप फोटोग्राफी आपण विकसित करणे हा ह्यावर उपाय आहे त्याला ते पटायचं नाही तो ह्याबाबत मनाने साठोत्तरीवालाच राहिला कॉपी पेस्टचा तो क्रिटिक होता ते योग्यच होते सध्याच्या काळात सर्वच कमर्शियल रूथलेस झालंय फोटोग्राफी त्याला अपवाद न्हवती आयफोन आल्यानंतर टच ऑफ क्रिएटिव्हिटी हरवलीय हे आम्हा दोघांनाही मान्य होते पण त्याचा प्रश्न असा होता कि ह्यात टच ऑफ क्रिएटिव्हिटी कसा द्यायचा ? त्याचा प्रयत्न कायम त्या दिशेने चालायचा आणि हे आवश्यक होतं अर्थात कॉपी पेस्टला कला समजणाऱ्या लोकांच्यात हे पटवणे अवघडच होते 

नंतर एका भेटीत मी माझ्या कविता इंग्लिशमध्ये भाषांतरित करत नाही म्हणून तो चांगलाच उखडला अपना आश्रम छोडके बाहर आओ मियाँ म्हणून त्याने खेच खेच खेचली माझे ह्यावरचे म्हणणे मला काही नोबल बिबल मिळवायचे नाही असं होतं ते त्याला पटलं नाही मग मी दोन वर्षे त्याला भेटलोच नाही मग कल्पनाने पुन्हा बोलावले म्हणून गेलो आता प्रश्न स्टुडिओविषयक आणि त्याने काढलेल्या अकँडमीविषयक होते 

नंतर मलाच अपघात झाला मी गेली नऊ वर्षे कधी बेडरिडन कधी पेनकिलर्स घेऊन लेक्चर्स बीडन असा जगत असल्याने भेटी थांबल्या त्यातच माझी श्रवणशक्ती ऑन ऑफ होत होती त्यामुळे समोर भेटून करणार काय असाच प्रश्न होता 

आणि आता बातमी आली ती थेट मृत्यूची ! गिरीश म्हणायचा जाना तो सबको हैं क्या करके जाओगे ये इम्पॉर्टन्ट हैं । गिरीश त्याच्या पाठीमागे असंख्य अव्वल दर्जाची फोटोचित्रे , विक्रम बावा , जिग्नेश झवेरी सारखे अनेक प्रतिभावान विद्यार्थी सोडून गेलाय जी भारतीय फोटोग्राफीच्या इतिहासात नक्कीच इम्पॉर्टन्ट आहेत ! अलविदा मेरे दोस्त ! बडी जल्दबाजी की मेहरबां जाते जाते !

श्रीधर तिळवे नाईक 

 व्हॅलेंटाईन डे नंतर श्रीधर तिळवे नाईक 

भावकेन्द्री कविता लिहिणे म्हणजे फक्त रोमँटिक कविता लिहिणे न्हवे प्रबोधनकाळातील भावकेन्द्री कविता रोमँटिसिझमच्या रूपाने अवतरली पण त्याच्याही आधी भावकेन्द्री कविता लिहिली जात होतीच गाथासप्तशतीत कित्येक गाथा ह्या भावकेन्द्री आहेत पण मराठी अभिरुचीला हे समजवणार कोण परिणामी व्हॅलेंटाईन डे ला रोमँटिक कवितेचा महापूर ! वास्तविक आधुनिक भावकेन्द्री कविता कशी लिहायची ह्याचे प्रात्यक्षिक चार्ल्स बोदलेयरने आणि उत्तराधुनिक भावकविता कशी लिहायची हे ऑकटोविया पाझने दाखवून दिल्यावर (पाझच्या प्रभावाखाली येऊनच दिलीप चित्रे वेगळे लिहतात ) किमान मराठी कवींनी तिथपर्यंत तरी यायला हवं होतं पण हे झालं नाही बायका अजूनही रोमँटिसिझमला भुलतात म्हणून हे होतं का ? (पुरुषांचं मला माहीत नाही ते बायकाच सांगू शकतील ) वास्तविक स्वतःच्या प्रेमसंबंधाकडे आणि त्यातील गुंतागुंतीकडे नीट पाहिलं तरी गोष्टी साफ व्हाव्यात इमोशनल होण्याचा अर्थ रोमँटिक होणेच असतो असं नाही अनेकदा रोमँटिक पिंडाचे लोक डॅम्बीस असतात हा माझा अनुभव आहे भावनांच्या आधारे इमोशनल ब्लॅकमेलिंग आणि आणि त्याही पुढे जाऊन इमोशनल अत्याचार असंही घडलेलं दिसतं अनेकदा रोमॅंटिसिझमला बळी पडणारे इमोशनल फूल्सही खूप असतात 

भावकेन्द्री असण्याचा खरा अर्थ प्रेम आणि करुणा केंद्रवर्ती ठेवून दुसऱ्याला सेन्सिटिव्हली समजून घेणे , शृंगारिक प्रेमात पडल्यावर स्वातंत्र्याचा एक हिस्सा गमवावा लागतो तो गमावण्याची तयारी ठेवणे , एकमेकांच्या आरोग्याची काळजी घेणे वेळप्रसंगी त्यासाठी कठोर होणे (विशेषतः ह्यात आहार येतो मेडीकॅलिटी येते  ) असा आहे डायबेटीस झालेल्या पार्टनरला प्रेमाने साखरी केक खायला घालणे हे प्रेम न्हवे तर पार्टनरबद्दल निष्काळजीपणा दर्शवतं आणि निष्काळजीपणा करुणेच्या अभावातून येतो 

बाकी मोठमोठ्या गप्पा हाणून चंद्र तारे वैग्रे तोडायची कल्पनाशक्ती अभिव्यक्त करण्याला प्रेम म्हणण्याचे स्वातंत्र्य आहेच लगे रहो रोमँटिक भाई और बहनो 

श्रीधर तिळवे नाईक 

 पुन्हा एकदा सौष्ठव पण डिजटल श्रीधर तिळवे नाईक 

माणूस मरणाच्या दारात असताना त्याला स्वतःची उरलेली कर्तव्ये दिसत असतात ह्याला मी अपवाद न्हवतो  साहजिकच इतर क्षेत्रांप्रमाणे साहित्याच्या क्षेत्रात बाकी असलेली माझी कामे मला दिसायला लागली साहित्याच्या क्षेत्रात दशखंडी तिळवे हा नितीन वाघ व विनायक येवले ह्यांनी डिझाईन केलेला प्रकल्प टाईप व  प्रकाशित करणे धर्म व अर्थ ह्या कादंबऱ्या टाईप व प्रकाशित करणे चौथ्या नवतेच्या मांडणीच्या उरलेल्या जागा भरणे आणि सौष्ठवचे अंक इंटरनेट अर्काइव्जवर डिजीटाईझ करणे वैग्रे 

अनियतकालिकांनी आपली  साईझ व नियमितता नियतकालिकासारखी नियमित ठेवू नये छोटा धमाका करावा व गायब व्हावे हे माझे अनियतकालिकांच्याबद्दल तत्व ! साहजिकच मी जेव्हा असे काही लेखन माझ्या कडे आले तेव्हाच अंक काढला अंक नियमित काढायला गेलात कि साहित्यही पाट्या टाकल्यासारखं वाट्याला येते  म्हणजे मन्या जोशींच्या मला आवडलेल्या २४ कविताच मी घेतल्या त्यावेळी तो फारसा माहीतच न्हवता भुजंगची स्वातंत्र्याचं गाणं हीच कविता मी घेतली अभिजित देशपांडेचे नव्वदनंतरच्या साहित्यव्यवहारावर प्रकाश टाकणारे लेख घेतले ज्ञानदाच्या रोमँटिसिझममधून बाहेर पडलेल्या कविताच मी घेतल्या मंगेश काळेला शक्तिपाताचे सूत्र मध्ये आवाज सापडला असं वाटलं तेव्हाच तो सौष्ठवमध्ये आला हेमंत दिवटे हा तर माझा सहकारी पण त्याच्याही कविता आणि इंटरव्यू थांबताच येत नाही ही त्याचा आवाज अधोरेखित करणारी कविता आल्यावरच सौष्ठव मध्ये आला 

साठोत्तरीचे साहित्य घ्यायचे नाही ह्यावर मी ठाम होतो आणि मला अनेकदा वचन देऊनही नव्या लोकांनी साहित्य दिलं नाही मग रिकाम्या जागा भराव्यात तसा मी अंक माझ्या समीक्षेने भरला मला महत्वाच्या वाटणाऱ्या समकालीनांच्यापैकी सलील वाघ , हेमंत दिवटे , मंगेश काळे , सचिन केतकर ह्यांचे इंटरव्यू आले अभिजीत देशपांडे ,मन्या जोशी व नितीन रिंढे ह्यांचे राहून गेले पण सौष्ठवचा पॅटर्न नंतर हेमंत दिवटेने अभिधानानंतरमध्ये अधिक व्यापक करून इंटरव्यू घेतले आणि एका अर्थाने हे मिशन पुरे झाले नवीन पिढीत संतोष पवार , नितीन वाघ ,  प्रणव सखदेव , ओंकार कुलकर्णी , स्वप्नील वैग्रेंचे असे इंटरव्यू आले पाहिजेत असं वाटतं भुजंग व अरुण काळेला सुरवातीला  चौथी नवता अमान्य होती पण नंतर विचार करावा लागेल असं त्यांना वाटायला लागलं भुजंग आणि मी तो माझ्या हॉस्टलवर आला कि हमखास भेटायचो जगभरच्या आदिवासी साहित्यावर आमच्यात चर्चा व्हायच्या आदिवासी मौखिक साहित्याचे तालन हा आम्हा दोघांच्याही आस्थेचा विषय त्या अंगाने हा इंटरव्यू घ्यायचा वैग्रे खूप चालायचं पण ते घडलं नाही 

मंगेश बनसोड आल्हाद भावसार हे मित्र कायमच सोबत होते मंगेश सहसंपादक होता माझे जे एस हॉलचे महेश म्हात्रें के  श्यामसुंदर ह्यांच्यासारखे हॉस्टेलमेट्स सौष्ठवच्या कायमच मागे होते के श्यामसुंदरचे लेबर्स व लेबर ऍक्ट वरचे काम त्यावेळी सुरु झाले होते जे मला महत्वाचे वाटत होते त्यावर सौष्ठवचा एक इंग्रजी अंक काढायचा प्लॅन होता 

सौष्ठवचा लोगो हा आशुतोष आपटेने तयार केला होता अविनाश धर्माधिकारी ह्यांनी सौष्ठवला जी जागा दिली त्याबद्दल मी कायमच ऋणी राहीन त्याकाळात ते पंतप्रधान किमान महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री होतील असे वाटायचे एव्हढी त्यांची पात्रता आहे असं वाटायचं आणि आजही वाटते त्यांना किमान केंद्रात मोदींनी घ्यायला हवं होतं त्यांच्या कित्येक सहकाऱ्यांच्यापेक्षा धर्माधिकारी उजवे आहेत असो भाजपमध्ये टॅलेंट अडवण्याची आणि हलक्या दर्जाची माणसे उंच उडवण्याची एक नवी रीत १९९७ नंतर उदयाला आली आहे धर्माधिकारी त्याचे बळी ठरले पुन्हा असो 

ह्या काळात धर्माधिकारींची  राईट टू इन्फर्मेशन ऍक्टवरची चळवळ सुरु झाली होती जी चौथ्या नवतेच्या दृष्टीने मला फार  महत्वाची वाटत होती  त्यांच्याप्रमाणे आम्हा सर्वांनाच त्यावेळी अण्णा हजारे काही करतील (१९९९ चा काळ )असं वाटत होतं पुढं त्यांनी आंदोलन राष्ट्रीय पातळीवर न्हेलंही पण ते ज्या तऱ्हेने विस्कळीत होत गेलं ते हादरवणारं होतं त्यांचं आंदोलन भाजप स्पॉन्सर्ड होतं वैग्रे बकवास आहे भाजपने ह्या आंदोलनाचा वापर काँग्रेसची सत्ता  संपवण्यासाठी केला एव्हढंच 

धर्माधिकारांच्यामुळेच कीर्तीकुमार  शिंदे , मंदार फणसे , अद्वैत मेहता , राहुल सरवटे असे सुरवातीला सहकारी पण नंतर उत्तम मित्र झालेले लोक ह्याकाळात मिळाले तेराव्या अंकात चक्क राहुल सरवटे व मंदार फणसेची कविता होती हे आता इंटरेस्टिंग वाटते मंदारने नोबल पारितोषिक विजेत्या विस्साव शिंबोस्कीचे भाषणही एका अंकासाठी भाषांतरित केले होते  

माझी विद्यार्थिनी पूजा मून हिच्या सहकार्याने सौष्ठवचे डिजिटाइझ्ड करण्याचे काम पूर्ण झाले हे काम करताना जाणवलेल्या काही गोष्टी विचित्र होत्या म्हणजे मन्या जोशीवरचा अंक हा फक्त त्याच्यावरच आहे हे आता कळलं ह्या अंकाला अभिजित देशपांडेची समीक्षा मिळती तर मजा आली असती  दोन अंक तर कुठं गायब झाले  कुणास ठाऊक ? साहित्यात हिशेब ठेवणे माझ्या बेबंद स्वभावात नाही त्यामुळे माझ्या हजारो  कविता जशा माझ्याकडे चालून आल्या तशे हे अंकही चालून येतील असं म्हणायचं 

सौष्ठवचं काम चौथ्या नवतेचा धमाका करणं हे होतं ते झालं शंकर सारडांनी दैनिक पुढारीमधील एका लेखात प्रस्थापितांच्यात ह्या अंकाने काय झालं होतं ते सांगितलं आहे महेश म्हात्रेने सकाळमध्ये माझा त्यामुळेच इंटरव्यू घेतला होता व आश्चर्यकारकरित्या अरुण म्हात्रे ह्याने प्रस्थापित लोकांची बाजू घेऊन सकाळमध्ये माझा प्रतिवाद केला होता ह्या धमाक्यामुळेच मला शोधत हेमंत दिवटे होस्टेलवर आला मी सौष्ठवचा पहिला अंक ९ फेब्रुवारी १९९३ ला काढला त्याच्यानंतर त्याने अभिधाचा गझल विशेषांक काढला होता पण सौष्ठवचा धमाका झाला आणि हा आला त्या काळात तो गझल विशेषांक काढण्याइतपत रोमँटिक होता पण नंतर बदलला त्याने संपादकपदाची ऑफर दिली मी ती स्वीकारली व  अभिधात गेलो खरेतर त्याने नाव बदलूया असं सांगितलं होतं मी ते ऐकायला हवं होतं असो आम्ही मग दिलीप चित्रे विशेषांक चौथी नवता विशेषांक काढले मात्र एका अंकानंतर जे काही झालं ते अनपेक्षित होतं त्यावर पुढे कधीतरी 

कुठल्याही नवतेचा सहसंवेदनशीलतेमुळे एक गोतावळा तयार होतोच त्यातून वाचायचे कसे हा एक फार मोठा प्रश्न असतो मी दुरावा ठेवण्याचे धोरण स्वीकारून सौष्ठवचा गोतावळा होणार नाही ह्याची काळजी घेतली आणि ती यशस्वीही झाली मात्र इमोशनल बॉण्ड्स आजही ताजे आहेत 

मागच्या नवतेतले लोक तुम्ही आमच्याशी जुळवून घ्या असे सांगतच असतात मलाही नारायण सुर्वे साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष झाले तेव्हा परिसंवादात बोलावले गेले एका बाजूला राजन गवस व दुसऱ्या बाजूला मी होतो राजनने देशीवादाचा कट्टर पुरस्कार केला आणि मीही त्याला अनुमोदन द्यावी अशी अपेक्षा असताना मी देशीवाद्यांच्या साहित्य संमेलनात देशीवादावर हल्ला बोल केला परिणामी देशीवादी भडकले व मला शंका आहे कि पॉप्युलर प्रकाशनातील माझ्या पुस्तकांचे प्रकाशन लांबले जे काही पुस्तकांबाबत अजूनही लांबलेलेच आहे. पुढे हेमंत दिवटेमुळे आमच्या पिढीचे अभिधानानंतर प्रकाशनच सुरु झाले  

काहीवेळा आरोप होणे अटळ असते ते माझ्यावरही झाले म्हणजे किशोर कदम मला तू साहित्य क्षेत्रातील शरद पवार आहे असं म्हणायचा (अलीकडे तो मला साहित्यक्षेत्रातील अमित शहा म्हणतो ) मंगेश बनसोडच्या संपादनाखाली आम्ही दलित ह्या शब्दाची व्याप्ती वाढवणाऱ्या अंकाची निर्मिती केली तेव्हाही ही व्याप्ती वाढवण्याचा अधिकार तुम्हाला कुणी दिला असा प्रश्न केला गेला सर्वात जास्त आरोप भुजंग मेश्राम करायचा मी कधी अशा आरोपांच्याकडे लक्ष दिलं नाही माझा आग्रह कुणी डावलला नाही अगदी भुजंग मेश्रामसारखा नाठाळही मी समोर असल्यावर मला विचारल्याशिवाय दारू स्वतःच्या ग्लासात ओतायचा नाही (एकदा त्याची मी दोन तास अडवून चांगलीच पंचाईत केली होती )मात्र मीही फालतू दुराग्रह धरले नाहीत आपण आपलं काम करत रहावं आज ना उद्या तुमचं काम बोलेलच अशी माझी धारणा होती 

सौष्ठवचं बंद पडणं अपरिहार्य होतं मी राहुल सरवटेकडे संपादन दिल्यावर त्याला कोलंबिया विद्यापीठाची ऑफर आली मला जोशी कि कांबळेची ऑफर आली मंगेश बनसोड स्वतःच्या परिस्थितीला मॅनेज करण्यात दंग होता आल्हाद भावसारने मुंबई सोडली होती आणि कीर्ती शिंदेला स्वतःची आयडेंटिटी मेंटेन करायची होती त्यामुळे संपादन चालवणार कोण ? शिवाय कीर्तीने अंक काढण्यापेक्षा पुस्तकप्रकाशन व पुस्तक दुकान चालवणे हे महत्वाचे आहे असा युक्तिवाद केला व तो मला पटला हा युक्तिवाद प्रमाण मानून कीर्तीने नवता प्रकाशन चालू केले व दहिसरमध्ये  ग्रंथदालनही !त्यातून नितीन वाघ सारखे काही लेखक पुढे आणले गेले आता तर सौष्ठव अभिधाची पहिली पिढी थेट अभ्यासक्रमात दाखल झाली त्यामुळे बंड करणे न्हवे तर आपल्याविरुद्ध बंड करणाऱ्या लोकांची वाट पाहणे अपरिहार्य झाले आहे  

प्रत्येक संपादकाला संपादकीय लिहायला लागतात तशी मीही लिहिली त्यातली काही आजही रिलेव्हन्ट वाटतात 

मेडीटेशनची हुक्की आली कि पळ काढणाऱ्या व त्यामुळं झक्की वाटणाऱ्या पण वचन व वेळ पाळण्याबाबत आग्रही व बुद्धी पक्की असणाऱ्या माझ्यासारख्या माणसाला इतक्या साऱ्या लोकांनी झेललं कसं असाच प्रश्न आता पडतो . एकंदरच भारतीय संस्कृती झक्की माणसांना व चक्कीत जाळ असणाऱ्या व करणाऱ्या माणसांना पेलण्यात व पचवण्यात निपुण आहे असं म्हणायचं . पुन्हा तिसऱ्यांदा असो . (चिन्हकीत असो म्हणजे पूर्णविराम नाही पण पूर्णविराम दाखवावा लागतो अशी पॉलिटिकली करेक्टनेस  प्रोजेक्ट करणारी स्थिती )

श्रीधर तिळवे नाईक